اتحاد عاقل و معقول و تحقيق در حقيقت علم يكى از مسائلى كه حكماى دورهء اسلامى آن را شديدا انكار نموده‌اند و صدر المتألهين آن را برهانى نموده است ، مسأله اتحاد عاقل و معقول است . شيخ الرئيس و اتباع او مقدماتى را كه اثبات اتحاد عاقل و معقول بر آن مقدمات توقف دارد ، تحصيل نكرده‌اند و چون آن مقدمات را صدر المتألهين به نحو اعلا و اتم اثبات نموده است ، اتحاد عاقل و معقول را كه از نفائس فلسفهء الهى است و در موارد زيادى مبانى مهمه‌اى را نتيجه داده است ، قبول فرموده است . اصولا آخوند ملا صدرا در فهم حقايق علم الهى غريزه و قريحهء مخصوصى دارد كه اين غريزه و لطافت روح در ديگران كمتر است . لذا مطالبى كه در كتب او مندرج است و اختصاص به او دارد به سبك مخصوصى است و كاملا از مبانى ديگران ممتاز است . مقدماتى را كه آخوند براى اثبات اتحاد عاقل و معقول ، بلكه هر مدرك بالذاتى با مدرك خود مبرهن نموده است ، در كتبش متفرق است . مثل اصالت وجود ، و حدوث جسمانى نفس و اتحاد علت و معلول ( به حسب حقيقت و رقيقت ) و بيان